Fake news is van alle tijden

Vandaag berichten heel wat kanalen over de COVID19-pandemie en worden de updates erover wereldwijd gevolgd. Geloven we als lezers alles zonder nadenken of lezen we kritisch over de maatregelen en mogelijke oplossingen? Fake news kennen we allemaal, maar hoe we ermee omgaan is minder duidelijk. We zoeken zelf naar methodes om het echte van het valse te onderscheiden. Hoe goed we daarin zijn vertelden Annelore Deprez (Arteveldehogeschool, UGent) en Arne Roets (UGent) tijdens het wetenschapscafé Fake news. Waar of niet waar? op 3 maart. Britt Buelens, studente Journalistiek, reflecteert over fake news in tijden van corona. 

Fake news, wat is dat?

“Hoe alomtegenwoordig is fake news eigenlijk? Moeten we ons daarover zorgen maken of moeten we hiermee bezig zijn?” vraagt Knack-journalist Jeroen Zuallaert als moderator van het wetenschapscafé zich af. We kennen het woord al sinds 2017, maar veel mensen gebruiken de term fake news zonder te weten wat het juist betekent. Annelore Deprez, hoofddocent journalistiek aan UGent en Arteveldehogeschool, stelt drie voorwaarden op: het moet gaan om informatie die (1) niet waarheidsgetrouw is, (2) die de intentie heeft om te misleiden, (3) en waar een politiek, ideologisch of financieel motief achter zit.

Fake news wordt volgens Deprez vaak gemaakt door heuse troll factories die bepaalde motivaties hebben. Denk eens terug aan de presidentsverkiezingen van 2016 waar Donald Trump won. Dat had dan een financiële motivatie.

Verspreiding via kanalen

Volgens Arne Roets, professor aan de vakgroep ontwikkelings-, persoonlijkheids- en sociale psychologie van de UGent, zijn mensen van nature geneigd foute berichtgeving te geloven. Dat is dan ook erg normaal. Tenslotte is de meeste informatie die we ontvangen waar. Jij leest nu een betrouwbaar artikel over fake news, toch?

Sociale media zijn de kanalen bij uitstek om valse berichtgeving te verspreiden. Logisch ook, het wordt veel vaker gebruikt en gelezen dan papieren kranten of websites en kan ervoor zorgen dat de valse informatie wereldwijd verspreid wordt. Foute berichtgeving wordt er niet makkelijk herkend omdat nieuws op sociale media helemaal anders gelezen wordt. Titels zijn snel en makkelijk, terwijl de volledige tekst meer tijd vraagt van de lezer.

Het maakt ons vluchtiger en laat ons sneller nieuws beoordelen op interesse of waarheidsgetrouwheid. Maar vaak weten we niet of onze beoordeling klopt. Uit een onderzoek van Arteveldehogeschool door Annelore Deprez, Clio Janssens en Lotte Vermeulen blijkt dat vooral jongeren hiervan het slachtoffer zijn en vaak onoplettend door titels op Facebook scrollen zonder na te denken of het waar of niet waar is. 97% jongeren is er zich van bewust dat fake news bestaat, maar slechts 3% kan het makkelijk herkennen.

Trollen met een motivatie

Fake news wordt volgens Deprez vaak gemaakt door heuse troll factories die bepaalde motivaties hebben. Denk eens terug aan de presidentsverkiezingen van 2016 waar Donald Trump won. Dat had dan een financiële motivatie. Zo kregen ze meer likes, shares en comments. Iets wat populair wordt brengt geld op. Persoonlijke of gezondheidsverhalen doen het dan ook heel goed doordat het verhalen zijn die heel dicht bij ons staan.

Hoe vaak iets gedeeld wordt, zegt niets over het waarheidsgehalte ervan. Zelfs als mensen weten dat het niet waar is wordt het gretig gedeeld gewoonweg omdat anderen dat ook doen. Arne Roets vertelt dat het truth effect uit de psychologie nog verder gaat: eens je een stelling hebt gehoord, zal je die altijd een stuk blijven geloven. Zélfs als je verteld werd dat het niet waar was!

Is alle berichtgeving over COVID19 wel correct?

Met deze vijf tips kom je al een heel eind om fake news te ontmaskeren: (1) is de bron een autoriteit?, (2) staan er veel hyperlinks in de tekst?, (3) zie je veel spellingsfouten?, (4) vind je de informatie ook elders?, (5) past de foto wel bij het gepubliceerde artikel?

De massale berichtgeving over het coronavirus is een goede testcase om fake news te leren herkennen. Een hectische hamstervideo voor een onbekende supermarkt die de wereld ingestuurd werd door een onbekende bron zorgde voor veel angst.

En dan zijn er nog de berichten over valse oplossingen, tot legercolonnes die het land zouden betreden om het virus te bestrijden of Rusland die het coronavirus in het westen wil verergeren met fake news.

De overheid, nieuwskanalen en journalisten kunnen heel wat fake news tegenhouden. Maar ook jij als burger kan zelf het nieuws kritisch volgen. Zeker in deze tijden is een strijd tegen fake news deel van de strijd tegen het coronavirus om iedereen met correcte informatie gezond te houden. 

Bekijk het visueel verslag van het wetenschapscafé over fake news via wetenschapscafe.be of herbeluister het gesprek via de podcast.


Auteur:

Britt Buelens is studente Journalistiek aan Arteveldehogeschool.