Hoe circulaire mode en intellectuele eigendom hand in hand kunnen gaan
3/06/2025
Hoe verzoen je creatieve vrijheid met juridische grenzen? Tijdens een inspiratiedebat aan Arteveldehogeschool doken mode-experts, juristen en sociale ondernemers in de wereld van upcycling en intellectueel eigendom. In een tijd waarin duurzaamheid steeds belangrijker wordt, duiken ook juridische uitdagingen op.
Van oude jeans naar haute couture, mag dat zomaar?
Je hebt een sterk idee: je verwerkt vintage stoffen tot nieuwe ontwerpen, transformeert tweedehands blazers tot eyecatchers of geeft oude kledij van een compleet nieuwe identiteit. Dat heet upcycling. Goed voor het milieu én voor de modewereld, maar juridisch niet altijd vanzelfsprekend.
Volgens prof. Jozefien Vanherpe (Centre for IT & IP Law - KU Leuven) moet je rekening houden met drie belangrijke domeinen van het intellectueel eigendomsrecht:
- Auteursrecht: beschermt originele creatieve vormgeving.
- Merkenrecht: beschermt herkenbare elementen zoals logo’s, stiksels, labels etc.
- Modellenrecht: beschermt nieuwe, originele ontwerpen die geregistreerd zijn.
Wat je met tweedehandskleding mag doen, hangt bovendien af van het uitputtingsbeginsel. Als een kledingstuk eenmaal binnen de EU verkocht is, mag je het doorverkopen of aanpassen zolang je de reputatie van het merk niet schaadt en/of geen verwarring creëert voor de consument.
“IP of intellectuele eigendom geeft de houder het recht om bepaalde dingen tegen te houden. Het is in essentie een verbodsrecht. Een heel belangrijk principe daarbij is dat van de uitputting. Het IP-recht geeft controle maar dat slechts één keer.”
Bekende merken, duidelijke grenzen
Grote namen zoals Adidas en Louboutin verdedigen hun rechten actief. Zelfs ecologische motieven geven je daarbij niet automatisch een vrijgeleide. Neem het voorbeeld van SodaStream vs MySoda. De rechter oordeelde dat het toevoegen van een eigen label (MySoda) over het originele merk (SodaStream) misleidend was voor de consument. Goedbedoelde creativiteit kan dus juridische gevolgen hebben.
Tips voor ontwerpers:
- Vermijd verwarring over het oorspronkelijke merk.
- Positioneer je ontwerp als een unieke, eigen creatie.
- Overweeg registratie van een eigen merk via BOIP.
Nieuwe EU-wetgeving: druk én kansen
Volgens Ilse Roosens (Creamoda) staat textiel hoog op de Europese duurzaamheidsagenda. Nieuwe regelgeving, zoals de Ecodesign Regulation, de Waste Framework Directive en de Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV), zullen de sector tegen 2027-2028 grondig veranderen. Wat is de milieu-impact van mijn product? Is de herkomst van materialen traceerbaar? En is mijn product geschikt voor upcycling? Kunnen labels en kenmerken verwijderd zonder het kledingstuk te beschadigen? Vragen waar ontwerpers mee aan de slag moeten.
Vooral fast fashion zal onder druk komen te staan, maar circulaire pioniers krijgen net kansen. De EU streeft naar échte duurzaamheid met duidelijke kwaliteitseisen en transparantie.
“De ecodesign verordening stelt dat pre-consumer textiel niet meer vernietigd mag worden. Behalve als je een kmo bent. En als je kan aantonen dat jouw logo, naam of kenmerk, gelinkt aan je kledingstuk, technisch niet zonder beschadiging kan worden verwijderd. Dan is het verbod niet van toepassing en mag je kledij vernietigen.”
Sociale economie als onmisbare bondgenoot
Sven Antheunis (Herwin) benadruk in dit verhaal het belang van samenwerking. Projecten, zoals Infinitex, tonen hoe de sociale economie (kringwinkels, herstelateliers) een sleutelrol speelt in hergebruik en upcycling. Met hun kennis over verhuur, take-back, herstel en logistiek dragen ze actief bij aan een circulaire keten. Een expertise die ze graag delen met de sector.
“Het Infinitex project focust op hergebruik. De levensduur van textiel verlengen door intrede te laten doen van circulaire businessmodellen. We onderzoeken vooral hoe de sociale economie een ontzorgende rol op zich kan nemen voor modemerken die met een circulair businessmodel willen starten. Wij hebben die kennis binnenshuis en kunnen een actieve rol spelen in de ondersteuning.”
Upcycling met stijl én juridische basiskennis
De grens tussen creatieve duurzaamheid en inbreuk is soms flinterdun. Ecologische intenties wegen mee, maar zijn geen vrijbrief. Zonder juridische basiskennis kan een goedbedoeld initiatief snel juridische risico’s meebrengen.
- Informeer je goed over IP-rechten.
- Registreer je eigen merk indien mogelijk.
- Werk samen met sociale economie voor verwerking en logistiek.
- Overweeg juridisch advies (bv. via BMM.eu).
Ook onderwijsinstellingen kunnen mee het verschil maken door juridische kennis én circulaire economie te integreren in hun studieprogramma’s.
Want upcycling heeft toekomst, als je weet hoe het wettelijk werkt.
Herbekijk het debat
Vragen of nood aan meer informatie?
- EU Textielstrategie
- Ecodesign for Sustainable Products Regulation (ESPR)
- Waste Framework Directive
- CITIP - Centre for IT & IP Law
- HERWIN
- BOIP – Merkenregistratie
- BMM – Beneluxvereniging voor Merken- en Modellenrecht
- SCHOUDER - Sociaal Circulaire Hub Oudenaarde & Regio
Een extra woord van dank aan:
Prof. Jozefien Vanherpe (Centre for IT & IP Law - KU Leuven), Ilse Roosens (Creamoda), Sven Antheunis (Herwin), Marie Adams en Sylvie Clauwaert (Arteveldehogeschool - Business en Management), Vicky Franssen, Leen Lippens en Jelle Verlinden (Schouder).