Roemeense toestanden vermijden? Versterk jongerenjournalistiek

Tijdens de presidentsverkiezingen in Roemenië op 24 november 2024 won de pro-Russische Calin Georgescu verrassend de eerste ronde met bijna 23% van de stemmen. Dit zorgde voor opschudding, aangezien zijn nationalistische boodschap en anti-NAVO-standpunt botsen met de pro-Europese koers die Roemenië totnogtoe vaarde, maar ook omdat niemand de opgang van Georgescu had zien aankomen. Beschuldigingen van Russische inmenging leidden tot een groot debat over de geldigheid van de uitslagen en de toekomst van de democratie in Roemenië. De tweede ronde, voorzien voor 8 december, is intussen uitgesteld naar 2025.

Vlak na de eerste ronde van de presidentsverkiezingen was ik in het land voor een aantal werkbezoeken. Ik sprak er met mediaprofessoren, journalisten en factcheckers, maar ook met winkelbedienden en taxichauffeurs, en met scrollende studenten tijdens een tienurige treinrit. Iedereen was verrast door het verkiezingsresultaat, alzeker wie nooit eerder van Georgescu had gehoord, maar ook wie goedkeurend had gekeken naar de Tiktok – videos waarin hij zich profileert als ‘sterke man’ in het paardenzadel, op de hardlooppiste en op de judomat.

In het succes van Georgescu komen een aantal grotere nieuwsverhalen samen, die we steeds vaker verstrengeld aantreffen: dat van de Russische desinformatie- en beïnvloedingscampagnes, dat van de uiterst rechtse macho-politici die verkiezingen winnen, en dat van de influencers die een rol spelen in de politieke opinievorming. Rode draad in dat alles? Sociale media, Tiktok op kop.

De populariteit van de Chinese app in Roemenië maakt de casus extra interessant. Ze werpt een blik op wat andere landen te wachten kan staan als het Tiktok – gebruik zich er naar verwachting verder doorzet (en Europa verder weifelt over het aanpakken ervan).

Wie graag in de cijfers duikt van het gerenommeerde Reuters Digital News Report, weet dat Roemenië Europees kampioen is wat betreft het gebruik van Tiktok als nieuwsbron. Wil dat zeggen dat Roemenen bij het ochtendgloren de app opengooien op zoek naar nieuwsvideos? Nou nee. Als er in hun feeds per ongeluk posts passeren van mainstream media, dan worden die in het beste geval wantrouwend bekeken (want beschouwd als vehikels van de ‘systeempartijen’) en in de meeste gevallen verveeld weggeswiped (want aangevoeld als ‘scripted content’ en dus ‘niet leuk’).

Nog volgens het Digital News Report hebben socialemediagebruikers het nergens zo moeilijk om zin van onzin te scheiden als op Tiktok. Samenwerkingen tussen Tiktok en factcheckorganisaties lijken vooral een kwestie van window-dressing. Maar Roemeense factcheckers werd het ook niet gemakkelijk gemaakt, omdat de voornaamste beïnvoeding niet verliep via nepnieuws maar via echte influencers.

Net als Tiktok – gebruikers elders in de wereld, scrollen Roemenen door de app om vermaakt te worden. Maar die vermaakmakers, ofwel influencers, fungeren ook als informatiebron. Want tussen de leukigheid passeert er al eens een mening. Mogelijk nog invloedrijker zijn de videos die niet eens als informatie worden gezien, maar wel degelijk de opinie kleuren omdat ze een bepaald beeld ophangen van hoe Roemenië zou moeten zijn: beelden van het vredige plattelandsleven, waar mensen in traditionele klederdracht door de velden huppelen, in een decor van groene heuvels en met een kerk op de achtergrond. Volgens experts maakt het evengoed deel uit van het ‘Russische narratief’ als de videos van de ‘geboren leider’ die zich opwerpt als ‘vredeskandidaat’ (want de oorlog in buurland Oekraïne heeft een serieuze economische impact op de Roemeense bevolking). 

Dat Georgescu goed scoorde bij jongeren, is eens te meer een argument om het mediagebruik van jongeren aandachtig te volgen. Oudere generaties nemen dat mediagebruik over (in Roemenië heeft Tiktok intussen een plek veroverd op de smartphones van alle generaties). En die jongeren zelf worden ouder en zullen hun nieuwsgewoonten niet fundamenteel veranderen. 

Jongeren zijn echter niet alleen onze aandacht waard als toekomstige volwassenen, maar ook als wie ze op dit moment zijn. In Roemenië heb ik het belang begrepen van degenen te ondersteunen die hier oprecht mee begaan zijn: jongerenjournalisten. Als Tiktok-gebruik in Roemenië niet automatisch gelijk staat aan gedesinformeerd worden, dan is dat voor een deel ook aan hen te danken. 

Worden traditionele nieuwsmedia gewantrouwd, dan kennen nieuwsaccounts zoals Gen, știri (‘ nieuws’ in het Roemeens) een groot bereik. Het zijn nieuwsmedia voor en door jongeren, die alleen op sociale media bestaan en zich daar op een natuurlijke manier gedragen, met aparte journalisten voor Instagram en Tiktok. Voor veel Roemenen, niet alleen jongeren, is Gen, știri hun enige betrouwbare bron van informatie. Daarbij helpt het dat ze, door hun informele stijl, niet altijd als ‘journalistiek’ worden gezien.

Blijven de Tiktoks van Vlaamse nieuwsmedia al bij al nog herkenbaar als journalistiek, dan bewegen hun Roemeense tegenhangers zich verder op de denkbeeldige as van journalist naar influencer. Noem hen nieuwsfluencers. 

Moeten Vlaamse journalisten hetzelfde gaan doen? Misschien wel, maar dat is niet het punt dat ik wil maken. Elke nieuwscontext is anders. Onze nieuwsmerken genieten nog een redelijk vertrouwen, en dan kan een doorgedreven ‘nieuwsfluencing’ evengoed averechts werken.

Het pleidooi dat ik wil houden is dat van een versterking van jongerenjournalistiek, met sociale media als vanzelfsprekend zenuwcentrum (maar idealiter ook als springplank naar de eigen platformen). Ik noem het bewust geen ‘socialemediajournalistiek’ omdat het verder gaat dan het maken van leuke filmpjes en het inspelen op algoritmes. 

Jongerenjournalisten weten hoe ze verhalen voor verschillende sociale media moeten maken zonder dat het ‘cringe’ wordt. Ze weten hoe ze een boodschap begrijpelijk moeten maken voor een gebrekkig geïnformeerd publiek. En ze weten dat sociale media geen eenrichtingsverkeer zijn. Ze nodigen hun publiek uit om mee te praten, en ze praten terug. Jongerenjournalisten weten met andere woorden hoe je vertrouwen opbouwt. Zonder dat vertrouwen heeft bijvoorbeeld factchecking weinig zin. 

Tiktok zal ook bij ons aan belang winnen als informatiebron. Voorbereid zijn op een Tiktok – toekomst, en wie weet welke andere sociale media nog allemaal zullen volgen, begint bij het versterken van jongerenjournalistiek. Het zal niet volstaan om te rekenen op regelgevers en factcheckers om desinformatie op sociale media op te kuisen. Nieuwsmedia moeten er ook zelf sterker staan met wervelende informatie, vanuit het volle besef dat de meeste gebruikers er eigenlijk geen ‘nieuws’ willen volgen. 

Jongerenjournalisten zijn de verkenners van troebele terreinen in ons informatielandschap. Hen wat meer rugdekking geven komt ons op termijn allemaal ten goede. Noem het desnoods geen jongerenjournalistiek maar ‘innovatie’. Dat is het tenslotte ook: het herdenken van hoe journalistiek eruit kan zien op nieuwe platformen. 

Jongerenjournalistiek is niet alleen maar ‘leuk’. Het is vitaal voor de democratie.